همگام

خودرو

آشنایی نوجوانان با نخاع و آسیب نخاعی
ساعت ۱٢:۱٢ ‎ق.ظ روز جمعه ۱ خرداد ۱۳۸۸   کلمات کلیدی:

نخاع چیست ؟

نخاع شبیه یک لوله تو پر است که وقتی آن را به صورت عرضی برش دهیم، در قسمت داخلی آن، ماده خاکستری و در قسمت خارجی آن ماده سفیدی را می بینیم. نخاع پر از سلولهای عصبی است . این سلولها رابط بین مغز و اعصاب حسی و حرکتی هستند که از ستون فقرات ما منشعب می شوند. جریان عصبی در اعصاب ناحیه نخاع پیامها را از مغز به اندامها می رساند. ما 21 جفت عصب نخاعی داریم که هر کدام از این اعصاب پس از خروج از نخاع منشعب می شوند. نخاع شامل پرده های سخت شامه، عنکبوتیه،نرم شامه، مایع مغزی نخاعی و سلولهای عصبی است.

 

انعکاس نخاعی :

هیچوقت به این موضوع فکر کردید که چرا وقی دستتان با جسم داغی برخورد می کند، قبل از اینکه فرصت فکر کردن داشته باشید، دستتان را عقب می کشید؟ واقعیت این است که در مواقع بروز خطرات ناگهانی، اتفاقی به نام انعکاس نخاعی در بدن رخ می دهد که سرعت عمل آن بسیار بیشتر از واکنشهای ارادی بدن ماست. در روند یک انعکاس نخاعی، موج عصبی که در اثر تحریک یک تار عصبی حسی به وجود آمده به نخاع می آید و به یک عصب حرکتی منتقل می شود و بلافاصله به اندام درگیر می رسد و مثلا" در مثال فوق باعث عقب کشیدن فوری دست ما می شود.


انعکاس نخاعی :

هیچوقت به این موضوع فکر کردید که چرا وقی دستتان با جسم داغی برخورد می کند، قبل از اینکه فرصت فکر کردن داشته باشید، دستتان را عقب می کشید؟ واقعیت این است که در مواقع بروز خطرات ناگهانی، اتفاقی به نام انعکاس نخاعی در بدن رخ می دهد که سرعت عمل آن بسیار بیشتر از واکنشهای ارادی بدن ماست. در روند یک انعکاس نخاعی، موج عصبی که در اثر تحریک یک تار عصبی حسی به وجود آمده به نخاع می آید و به یک عصب حرکتی منتقل می شود و بلافاصله به اندام درگیر می رسد و مثلا" در مثال فوق باعث عقب کشیدن فوری دست ما می شود.

 اندازه نخاع :

خیلی مختصر و مفید عرض می کنم که نخاع ما 38-45 سانتی متر طول و حدود 30-40 گرم وزن دارد!

 عوارض آسیب های نخاعی:

بیمارانی که دچار آسیب نخاعی یا مسائلی چون عفونت ریه ها و عفونتها و مشکلات مجاری ادراری می شوند، کنترل ادرار و مدفوع خود را از دست می دهند و در اغلب موارد به دلیل بی تحرکی، از زخمهای بستر شدید و عفونی رنج می برند . به جز این عوارض فرعی، بسته به نوع و سطح آسیب نخاعی، مصدومین ، همه یا بخشی از حسها و حرکات ارادی خود را برای همیشه از دست می دهند.

 مایع نخاع:

مایع نخاع یا ال پی، مایعی است که در نخاع ما وجود دارد و یکی از مهمترین خواص آن، ضربه گیری برای سلسله اعصاب ارزشمندی است که در نخاع قرار دارند. مننژیت یا سرسام، بیماری خطرناکی است که اگر به موقع به دادش نرسند، باعث عوارضی چون کری، کوری، فلج اندامها، عقب ماندگی ذهنی، صرع و حتی مرگ می شود. مطمئن ترین راه تشخیص بیماری مننژیت، آزمایشی است که بر روی مایع نخاع انجام می شود. برای این آزمایش سوزن مخصوصی از فضای بین مهره های تحتانی کمری وارد حفره میانی ستون مهره ها که در آن مایع نخاعی وجود دارد می شود و مقدار کمی از این مایع برای بررسی عفونت و کشت خارج می شود. در هر دقیقه حدود 5 میلی متر مایع نخاعی در بدن ما تولید می شود و خارج کردن کمی از این مایع برای آزمایشات ، هیچ خطری ندارد. این موضوع اهمیت زیادی دارد چون خیلی از افراد از صدمه دیدن نخاع در این آزمایش وحشت دارند و با ممانعت از انجام آن خطرات زیادی را برای خود یا فرزند بیمارشان ایجاد می کنند در حالیکه مایع نخاعی از حد فاصل مهره های تحتانی کمری بیرون کشیده می شود و در این محل نخاع وجود ندارد.

 

 اخبار بد، برنامه های پر بیننده :

برنامه تلویزیونی " مردان آهنین " از برنامه های پربیننده و پر طرفدار تلویزیونی است. این برنامه در شبکه سوم سیما تهیه شده است. در سال 1384 و در برگزاری این مسابقه در بندرعباس ، مجتبی ملکی، ورزشکاری که در این مسابقه شرکت کرده بود، در اثر برخورد وزنه با کمرش دچار شکستگی مهره و آسیب جدی نخاع شد.

 سانحه خبر نمی کند:

ببینید سانحه خبر نمی کند و هر کدام از ما ممکن است با مصدومین مواجه شویم. در مورد آسیبهای ناحیه نخاع، یک نکته را به خاطر بسپارید . ما فرض را بر آسیب دیدگی نخاع می گذاریم. البته تا زمانی که عکس آن ثابت شود. این فرضیه اولیه یادمان می آورد که مریض مشکوک به آسیب نخاعی را نباید به هیچ قیمتی حتی به اندازه سر سوزنی تکان دهیم، مگر وقتی که جانش در خطر مرگ باشد و مثلا" در ماشینی اسیر شده باشد که آتش گرفته است . در غیر این موارد حاد، تا حد امکان به مصدوم دست نزنیدو او را تکان ندهید چون بسیاری از چرخ نشینان امروز، کسانی هستند که در اثر نابلدی رهگذران ، دچار آسیب جدی نخاعی شده اند . آسیبی که شاید با جابجایی درست و با کمک متخصص ، هرگز آنقدر جدی نمی شد.

مراقب باشیم اگر :

·         با مصدومی مواجه شدیم که در ناحیه کمر یا گردن مورد حمایت اصابت گلوله یا چاقو قرار گرفته بود.

·         با مصدومی مواجه شدیم که در اثر تصادف، سقوط از بلندی یا هر سانحه دیگری در ناحیه گردن و یا کمر آسیب دیده بود.

·         مصدومی که موقع شیرجه زدن صدمه دیده بود.

·         مصدومی که به شدت زمین خورده بود.

·         مصدومی که در اثر چرخش سریع و ناگهانی بدن آسیب دیده بود.

·         مصدومی که در حین ورزش صدمه دیده بود.

علائم اصلی آسیب به نخاع:

خشک شدن و بی حرکت ماندن گردن، ماندن سر در وضعیتی غیر معمولی، مشکل داشتن یا ناتوان بودن از راه رفتن، فلج شدن ، سردرد، گردن درد یا کمر درد، کرختی و سوزن سوزن شدن پا، ناتوانی در کنترل ادرار و بی هوشی و علائم شوک مثل رنگ پریدگی، سرد شدن پوست ، کبودی ناخنها و لبها و کاهش هشیاری ، از علائم هشدار دهنده ای هستند که در سوانح می توانند نشانه ای از بروز آسیبهای نخاعی باشند و دقت بیشتری را می طلبند.

کمک های اولیه برای مصدومین گردن و کمر :

·         سر و تنه مصدوم را کاملا" بی حرکت نگهدارید.

·         اگر حرکت دادن مصدوم ضروری است ، از چندین نفر کمک بگیرید که یکی از آنها فقط باید سر و گردن بیمار را نگهدارد. همه گروه باید بدن مصدوم را در حالیکه سر و گردن و کمر او کاملا" ثابت است ، روی برانکارد قرار دهند.

·         در اطراف سر و بدن بیمار، حوله، پارچه و پتو قرار دهید و بیمار را به برانکارد ببندید تا موقع جابجایی، کوچکترین تکانی نخورد.

·         لباسها و یا کلاه بیمار را از تنش در نیاورید.

آسیب نخاعی چیست ؟

نخاع ما درست مثل کابل تلفنی است که بین مغز به عنوان مرکز تلفن و اندامهای حسی و حرکتی به عنوان مشترکین قرار گرفته است . با آسیب دیدن نخاع در محل ضربه، اول خونریزی و تورم در نخاع ایجاد می شود و بعد، بسته به سطح ضایعه، یک حباب در نخاع به وجود می آید. که باعث قطع شدن مسیر و از دست دادن همه یا بخشی از حسها و حرکات می شود. نقطه آسیب در هر کجای نخاع که باشد . بالای آن درست عمل می کند و صدمه ها در نواحی پایین آن دیده می شود. مثلا" کسانی که از آسیبهای گردن رنج می برند، همه یا بخشی از حرکات دستها و پاهایشان را از دست داده اند در حالیکه کسانی که از ناحیه کمر آسیب دیده اند، مشکلی در حس و حرکت دستهایشان ندارند بلکه مشکلات آنها مثلا" در پاهایشان بروز می کند.

 

راههای پیشگیری از آسیب نخاعی :

همیشه پیشگیری بهتر از درمان است. در مورد آسیب نخاعی انجام اقداماتی مثل بستن کمربند ایمنی در خودرو، ورزش کردن و بلند کردن اجسام به روش درست، شیرجه نزدن در جاهایی که عمق آن کافی نیست. موتور سیکلت سوار نشدن و ضربه نزدن با سر از بهترین راههای پیشگیری از آسیب نخاعی است.

 

آسیب نخاعی با قطع نخاع چه فرقی دارد؟

همانطور که پیشتر گفته شد، اگر نخاع را مثل یک کابل تلفن در نظر بگیریم، در آسیب نخاعی بخشی از این کابل از میان رفته و عملکرد آن مختل میشود در حالیکه در قطع نخاع، ارتباط میان مغز و اندامها به طور کامل قطع شده و کلیه حرکات ارادی و غیر ارادی و حسهای زیر محل آسیب ، از دست داده می رود.

 

مهره های بدن ما :

مهره ها، استخوانهایی هستند که از نخاع ما محافظت، می کنند و نخاع در وسط آین مهره ها قرار گرفته است. مهره ها به صورت منظم بر روی یکدیگر قرار گرفته اند. آنها ستون فقرات را می سازد که در مواقع ستون بدن است ولی حالت انعطاف پذیری دارد. مهره ها به وسیله رباطهایی به هم وصل شده اند که وجود همین رباطها باعث ایستایی ستون فقرات ما می شود.   ما 30 مهره داریم: 7 مهره گردنی، 12 مهره پشتی، 5 مهره کمری، 5 مهره خارجی و یک مهره دنبالچه .

اعصاب نخاع :

سی و یک جفت عصب از نخاع خارج می شود و عملکرد قسمتهای مختلف بدن را کنترل می کند. این اعصاب عبارتند از :

8 عصب گردنی که کنترل گردن ، بازو و دستها را به عهده دارند.

12 عصب پشتی که کنترل تنه و عضلات بالایی شکم را به عهده دارند.

5 عصب کمری که کنترل عضلات پایین شکم و اندامهای تحتانی را به عهده دارند.

5 عصب خارجی که کنترل قسمتهای پایینی اندام تحتانی و عملکرد روده و مثانه را کنترل می کنند و یک عصب دنبالچه .

 

آسیب نخاعی کامل و ناقص :

بعد از بروز حوادثی که پزشک را به آسیب نخاعی مشکوک می کند، اقدامات اولیه ای برای بیمار صورت می گیرد. از جمله ثابت کردن مهره  با کمک یک عمل جراحی نسبتا" ساده . مرحله بعدی بررسی میزان آسیب نخاعی است که بر اساس امتحان 10 عضله اصلی در هر طرف بدن و 27 نقطه حسی از پیش تعیین شده است. بعد از این مرحله، MRI مقدار آسیب نخاعی را مشخص می کند. پزشک سعی می کند کامل بودن یا ناقص بودن آسیب را بررسی کند. اگر نخاع را به یک کابل تلفن تشبیه کنیم. آسیب کامل به معنی قطع کلیه خطوط ارتباطی و آسیب ناقص به معنی صدمه دیدن بخشی از این کابل است. معمولا" با از بین رفتن تورم و جذب خونمردگی حاصل از ضربه، بخشی از حسها و حرکتهای فرد آسیب دیده باز می گردند ولی با مرور زمان از این پیشرفتها کاسته شده و بالاخره به    نقطه ای می رسند که وضعیت بیمار تقریبا" ثابت می شود.

 

ترمیم نخاع آسیب دیده در چین :

در کشور چین از سلولهای بنیادی برای ترمیم نخاع آسیب دیده استفاده می شود. سلولهای بنیادی را از مغز استخوان و یا بند ناف جنین می گیرند. سلولهای بنیادی سلولهای بی هویتی هستند یعنی تمایز یافته نیستند و در هر جایی از بدن که قرار بگیرند، خود را مشابه سلولهای بافت همجوار می کنند. در سلول درمانی با کمک سلولهای بنیادی، سلولها در محل ضایعه نخاعی قرار می گیرند و در اثر همجواری با نخاع، به سلولهای عصبی تبدیل شده و قسمت قطع شده را ترمیم می کنند. اما این روش معایبی دارد: از جمله آنکه سلولهای بنیادی جنینی از بدن شخص برداشته  نشده اند و امکان رد پیوند وجود دارد.  از سوی دیگر، این سلولها چنانکه از نام جنینی پیداست در مرحله تکثیر قرار دارند و خطر تبدیل شدن آنها به بافتهای سرطانی و تومورال همیشه وجود دارد.  نکته بعدی در مورد سلولهای بنیادی ، هویت نداشتن آنهاست که در اثر کوچکترین خطایی در محل قرار گیری سلول، ممکن است به جای سولهای عصبی به سلولهای دیگری تبدیل شوند که وضعیت را برای بیمار دشوارتر می کند.

 

 

سلول درمانی در کشور روسیه :

روسیه هم جزو کشورهایی است که برای درمان آسیبهای نخاعی از روش سلول درمانی استفاده می کند. در این کشور ازکشت و تکثیر سلولهای مخاط بینی فرد آسیب دیده برای درمان آسیب نخاعی او استفاده می کنند. آنها متوجه شده اند که سلولهای مخاط بینی، قابلیت عملکرد سلولهای عصبی را دارند. اما این روش هم در نوع خود مخاطره آمیز است. چون سلولهای مخاط بینی انسان در معرض عبور هوا قرار دارند و به ویروسهایی آلوده هستند. ویروسها آنقدر ریزند که وارد سلولهای ما می شوند و با کشت سلول، آنها هم تکثیر می شوند. بسیاری از آسیب دیدگان نخاعی که در روسیه سلول درمانی شده اند از بیماریهای ویروسی مثل مننژیت رنج می برند.

 

یک انسان یک انگیزه :

گاهی وقتها انگیزه های قوی، ناممکن را ممکن می سازد. خانم فیروزی یکی از کسانی است که با کمک انگیزه ای بسیار قوی، کار بزرگی را برای همه بیماران آسیب نخاعی انجام داد. 12 سال پیش ، او برای زیارت به مسجد جمکران رفت. او در جمکران با تعدادی از جانبازان ضایعه نخاعی مواجه شد. مردانی که به سبب ایمان قوی شان ، روحیه بسیار خوبی داشتند اما از شرایط جسمانی خوبی بهره مند نبودند. خانم فیروزی به شدت غمگین شد. او به خود نهیب زد که با کمک دانش و تخصص، وظیفه دارد برای جانبازان نخاعی کشور کاری کند و کاری کرد کارستان.  او متوجه شد که سلولهای شوان توانایی ترشح ماده به نام NGF را دارند که این ماده در محل آسیبهای نخاعی ، می تواند باعث جوانه زدن آکسونهای جدید در محل ضایعه شود و آن را ترمیم کند. او برای رسیدن به نتیجه نهایی به همکاری با پزشک مغز و اعصاب نیاز داشت تا حاصل آزمایشاتش را بر روی موشهای آزمایشگاهی ببیند. دکتر صابری پزشک مغز و اعصابی بود که با او همکاری کرد. آنها به طور تجربی موشها را دچار آسیب نخاعی کردند و بعد سلولهای شوان خود آنها را به محل آسیب تزریق کردند. نتیجه شگفت آور بود، چون موشهای مورد آزمایش، یک هفته بعد از تزریق سلولهای شوان به محل آسیب، هیچ نشانه ای از بهبودی نداشتند. یک ماه بعد، اندک حرکتی در پاهایشان به وجود آمده بود، 60 روز بعد، موشها راه می رفتند ولی پاهایشان هماهنگ عمل نمی کرد و 240 روز بعد، موشها راه         می رفتند، هماهنگ و باور نکردنی !

 سلول درمانی در ایران :

روش سلول درمانی کشور ما منحصر بفرد و کاملا" بی خطر است. در این روش که انقلابی در درمان آسیبهای نخاعی به شمار می رود، از سلولهای شوان استفاده می شود. سلول شوان فرد آسیب دیده از عصبی در پشت پای او و طی یک عمل جراحی سرپایی برداشته می شود. این سلول در محیط کشت بسیار حفاظت شده ای تکثیر می شود و معمولا" بعد از دو هفته تا یکماه به غلظت کافی می رسد. عمل جراحی پیوند نخاع در ایران با تزریق سلولهای شوان به محل آسیب صورت می گیرد. این عمل کاملا" بدون خطر و عارضه است. چون سلولها از بدن خود فرد برداشته شدند، امکان رد پیوند وجود ندارد. سلولهای شوان جزو سلولهای عصبی و بالغ و تمایز یافته اند پس به سلول دیگری تبدیل نمی شوند و رشد و تکثیر غیر طبیعی آنها منتفی است، چرا که در مرحله جنینی نیستند. ضمنا" آین سلولها از بدن خود فرد برداشته  می شوند و ویروس اضافی وارد بدن   نمی کنند. بیماران برای سلول درمانی، باید دارای شرایط خاصی باشند. یکی از مهمترین این شرایط، سالم بودن اندامهای تحتانی زیر محل آسیب است. در این موارد بیمارانی که بعد از بروز آسیب نخاعی، امید خود را از دست نداده اند و با فیزیوتراپی و ورزش از لاغر شدن ماهیچه هایشان جلوگیری کرده اند. حاصل تلاشهایشان را می بینند و نامزدهای بهتری برای سلول درمانی هستند. ( لازم به ذکر است که این روش درمانی در حال حاضر در مرحله آزمایشی است و می بایستی مراحل علمی خود را  طی نماید تا از وزارت بهداشت و درمان و آموزش  پزشکی مجوز نهایی را بگیرد-مرکز ضایعات نخاعی جانبازان )

 وقتی رنج در می زند...

هیچوقت شده که به بسته شدن پلکهایتان فکر کنید؟ هیچوقت شده که به راه رفتنتان فکر کنید؟ هیچوقت شده به پاهایتان فکر کنید و برایش احترام قائل باشید؟ وقتی دستتان می سوزد و آن را عقب می کشید، هیچوقت به جز درد سوختگی به چیز دیگری فکر کرده اید؟ هیچوقت دلتان برای احساس سردی قطره باران بر روی پاهایتان تنگ شده است؟ باور نمی کنید، اما... دل من برای همه اینها تنگ شده است.

 از درد دلهای یک دوست آسیب نخاعی

                                             

دسته بندی آسیب نخاعی :

بطور معمول، بیمارانی که دچار آسیب نخاعی می شوند به دو دسته پاراپلژی و تتراپلژی تقسیم می شوند. بیمار پاراپلژی ، بیماری است که منطقه آسیب نخاعی او در ناحیه سینه، کمر، یا خاجی باشد. این بیماران حس و حرکت تنه و اندامهای تحتانی خود را از دست داده اند. بیماران تتراپلژی بیمارانی هستند که از ناحیه گردن صدمه دیده اند و کنترل حس و حرکت اندام فوقانی ، تنه و اندام تحتانی خود را از دست داده اند.

 

 

 نخاع ده میلیون ساله :

در بیست و پنجم ماه اوت سال 2006 میلادی یعنی همین امسال، خبر شگفت آوری منتشر شد. یک دیرین شناس ایرلندی، نخاع حیوانی فسیل شده به قدمت 10 میلیون سال را کشف کرد. به نظر می رسد این کشف، اطلاعات فراوانی راجع به حیوانات ما قبل تاریخ به انسانها بدهد.   ماریا مکنا مارا، دیرین شناس این دانشگاه ضمن اعلام این خبر توضیح داد که این نخاع در بین رسوبات دریاچه منطقه لیبروس واقع در شمال شرقی اسپانیا و در بقایای بدن یک قورباغه و مقدار کمی از آن در بدن یک نوزاد قورباغه و یک سمندر فسیل شده کشف شده است.

 

اسپاسم های بیماران آسیب نخاعی چه هستند؟

اسپاسم عضلانی، تعریف ساده ای دارد. به حرکات خود به خود اندامها به صورت انقباض عضلات یا حرکات اندامها، اسپاسم عضلانی می گویند. در بیماران آسیب نخاعی بعد از گذشتن چند هفته تا چند ماه، اسپاسم به وجود می آید. این اسپاسم ها به معنی برگشت حرکات اندامها نیست چون تحت کنترل بیمار نیستند. علت اصلی بروز اسپاسم، فرمان های اشتباهی است که از زیر ناحیه صدمه دیده نخاع صادر می شوند. اسپاسمها برای بیماران مفیدند چون باعث انقباض عضلات و جلوگیری از لاغر شدن بیش از حد عضلات بیماران        می شوند.   اگر اسپاسمها بیش از حد افزایش یابند، اسپاستیسیتی در بیمار رخ داده است. اسپاستیسیتی معمولا" نشانه عفونتهای ادراری یا سایر عفونتهاست.